Türk halk müziğinde öyle eserler vardır ki, onları sadece "dinlemekle" yetinmek mümkün değildir. Her dinleyişte başka bir kat açılır, başka bir mana belirir. Ali Ekber Çiçek'in icrasıyla efsaneleşen "Haydar Haydar" da işte böyle bir eser. Bu yazıda türkünün arka planına, sözlerinin gerçek sahibine, Ali Ekber Çiçek'in besteleme sürecine ve eserin müzikal yapısına — kaynaklara sadık kalarak — yakından bakacağız.
Sözlerin Asıl Sahibi: Sıdkı Baba (Aşık Pervane)
Uzun yıllar boyunca türkü, halk arasında yalnızca "Ali Ekber Çiçek'in eseri" olarak bilindi. Oysa sözlerin gerçek sahibi bir başka Alevi-Bektaşi ozanıdır: Sıdkı Baba.
- Asıl adı: Zeynel Abidin
- Doğum-ölüm: 1865 – 1928
- Doğum yeri: Tarsus'un Yenice köyü
- Mahlasları: Önce Pervane, sonradan Sıdkı
Sıdkı Baba, on iki yaşında Hacıbektaş kasabasına varmış ve dergâhın postnişini Feyzullah Efendi'nin himayesine girmiştir. On dört yıl boyunca "Pervane" mahlasıyla şiirler yazmış, sonradan Feyzullah Dede tarafından kendisine — doğruluk, dürüstlük anlamına gelen — "Sıdkı" mahlası verilmiştir. Bu ayrıntı, birazdan göreceğimiz gibi, türküdeki bir "hatanın" anahtarıdır.
Asıl Şiir: "Nura Düş Oldum"
Türküye kaynaklık eden şiir, Sıdkı Baba Divanı'nda yer alan dokuz kıtalık bir devriyedir ve adı **"Nura Düş Oldum"**dur. Devriye, tasavvuf şiirinde ruhun kâinattaki dolaşımını — "nereden geldik, nereye gidiyoruz" sorusunu — anlatan bir türdür.
Şiirin sekizinci kıtası, Ali Ekber Çiçek'in türkünün ilk kıtası olarak okuduğu bölümdür. Ancak bu kıtanın orijinali şöyledir:
On dört yıl dolandım Pervane'likte
Sıdkı ismin buldum divanelikte
Sundular aşk meyin mestanelikte
Kırkların ceminde dara düş oldum
Gördüğünüz gibi orijinalde "On dört yıl" deniyor — "on dört bin yıl" değil. Bu sayı, şairin "Pervane" mahlasını kullandığı süreyi ifade eder: 14 yıl Pervane, ardından ömrünün sonuna kadar Sıdkı. Ali Ekber Çiçek'in icrasında bu dize "On dört bin yıl gezdim pervanelikte" şeklinde değişmiş, böylece şiirin otobiyografik katmanı kaybolup mecazî/tasavvufi bir kozmolojik döngü imgesine dönüşmüştür. Bu değişiklik sanatsal açıdan güçlü bir sonuç vermiş olsa da, metin eleştirmenleri açısından önemli bir kaymadır.
Ayrıca "Haydar Haydar" nakaratı orijinal şiirde yoktur. Bu nakarat, tamamen Ali Ekber Çiçek'in besteye kattığı bir katmandır ve türküye hem ismini hem de o tanıdık ekstatik dokuyu veren de asıl bu eklemedir.
Ali Ekber Çiçek (1935 – 2006)
Eserin bestecisi ve efsane yorumcusu Ali Ekber Çiçek, 1935'te Erzincan'ın Ulalar köyünde doğdu. Babasını 1939 Erzincan depreminde kaybetti; küçük yaşta bağlama ile tanıştı ve cem toplantılarında Alevi deyişleriyle kulak dolumu yaşadı. Dokuz yaşında İstanbul'a göç etti, askerlik sonrası TRT sınavını kazanarak Muzaffer Sarısözen döneminde TRT Ankara Radyosu'na ve Yurttan Sesler Korosu'na girdi.
Kariyeri boyunca 400'den fazla türkü derleyip Türk halk müziğine kazandırdı. 26 Nisan 2006'da İstanbul'da pankreas kanseri nedeniyle vefat etti; kabri, Balıkesir'in Edremit ilçesine bağlı Tahtakuşlar köyündedir.
Besteleme Süreci: "Üç Yıl Çalıştığım Eser"
Ali Ekber Çiçek, bir TV röportajında "Haydar Haydar" üzerinde yaklaşık üç yıl çalıştığını açıkça söylemiştir (bazı kaynaklar iki yıl der; sanatçının kendi beyanı ise üç yıldır). Bestenin olgunlaştığı an ise müzik tarihine düşen küçük bir anekdotta yaşar: rivayete göre Çiçek, eseri tamamladıktan sonra sazı kucağına koyup "Ben n'aptım böyle?" diye sorar. Kendi yarattığı şeyin büyüklüğünden ürkmüş bir sanatçı tablosudur bu.
TRT Arşivi ve "Erzincan Derlemesi" Meselesi
O dönemde TRT'de hâkim olan anlayışa göre **"halk müziği bestelenmez, derlenir"**di. Kendi bestesini arşive koydurmak isteyen Ali Ekber Çiçek, Muzaffer Sarısözen'in özel izniyle eseri "Erzincan yöresinden derlenmiş bir deyiş" olarak TRT arşivine kaydettirdi. Bu nedenle pek çok resmî kaynakta eserin "derleme" olarak geçtiğini görürsünüz — oysa gerçekte sözler Sıdkı Baba'ya, beste ve "Haydar Haydar" nakaratı ise Ali Ekber Çiçek'e aittir.
Müzikal Yapı: Bir Bağlama Şaheseri
"Haydar Haydar", bağlama literatüründe en zor icra edilen eserler arasında kabul edilir; pek çok bağlama virtüözü için bir "ölçüt eser" niteliğindedir.
Çalgı ve Düzen
Ali Ekber Çiçek bu bestede uzun saplı bağlamayı "çoğur düzeni" ile kullanır. Bu düzen, hem temel ezgiyi taşımaya hem de altta çok sesli bir örgü kurmaya imkân verir. Yani bağlama aynı anda hem "solist" hem "eşlikçi" gibi davranır — bu da eserin "senfonik türkü" ya da "bağlama oratoryosu" olarak anılmasının temel sebebidir.
Tezene (Mızrap) Tekniği
Aranağme bölümlerinde tezene hareketleri 16'lık, zaman zaman 32'lik vuruşlara kadar yoğunlaşır. Ana nağmede ise sert, net vuruşlar tellerde büyük bir denge ile gezinir. Duraksamalar (es'ler) da başlı başına bir icra becerisi ister; bu es'ler, eserin ekstatik geriliminin de motorudur.
Makam / Dizi Meselesi — Dikkatli Bir Not
Bu türkünün makamı konusunda kaynaklarda tam bir uzlaşı yoktur. Yaygın olarak Hüseynî ailesine yakın bir dizide olduğu söylense de, halk müziği eserlerinin klasik Türk makam teorisine birebir oturmadığı bilinen bir durumdur. Kesin ve tartışmasız bir "şu makamdadır" hükmü vermek yanıltıcı olur; kaydın dinlenerek karar verilmesi, teknik bir yazı için daha sağlam bir yoldur. Bu metinde de bu yüzden kesin bir makam atfı yapılmıyor.
Form
Eser, iki kıtalık sözlü bölümler arasında uzun aranağmelerle gelişir. Nakarattaki "Haydar Haydar Haydar… dost" tekrarları, hem zikir estetiğinden beslenir hem de eseri "lineer" bir türkü olmaktan çıkarıp döngüsel, trans uyandıran bir yapıya yaklaştırır.
Sözlerin Anlam Dünyası: Devriye ve Tasavvuf
Şiir baştan sona tasavvufi bir kozmolojidir. Birkaç anahtar terim:
- Pervane: Işığa âşık olup kendini ateşe atan kelebek; tasavvufta, Hakk'a olan aşk uğruna kendini yok eden âşığın sembolü.
- Divane: Mecnun olma hali; dünya bağlarından sıyrılma.
- Mestane: Sarhoşluk — ama şarabın değil, ilahî aşkın verdiği kendinden geçiş.
- Kırklar: Alevi-Bektaşi geleneğinde gözle görünmeyen ermişler meclisi. Şair, kendisini bu mecliste "dara çekilmiş", yani sorgulanmış olarak tasvir eder.
- Güruh-u Naci: Kurtuluşa eren topluluk.
- Firdevs bağı: Cennet'in en yüksek katı.
- Haydar: Arslan anlamına gelen bir isim; Hz. Ali'nin en bilinen lakaplarından biri. Nakarattaki "Haydar Haydar" çağrısı, Alevi-Bektaşi geleneğinin merkezindeki Hz. Ali sevgisine dokunur.
Kısaca söylemek gerekirse şiir, ruhun Âdem'den önce başlayan serüvenini — pervaneliği, divaneliği, kırklar ceminde sorgulanmayı, bülbül olup Firdevs bağında ötmeyi — anlatan bir devriyedir. Ali Ekber Çiçek'in bestesi ise bu metne, insanı dinlerken "zamanın dışına çıkaran" bir müzikal yolculuk eşlik ettirir.
Mirası ve Yeniden Yorumları
"Haydar Haydar", yıllar içinde pek çok sanatçı tarafından yeniden yorumlandı. Sadece Alevi-Bektaşi geleneği içinde değil, arabesk, rock, jazz ve dünya müziği çevrelerinde de referans bir eser oldu. Kapsamlı bir liste bu yazının sınırlarını aşar; ama eserin bağlama dünyasında bir "turnusol" — icracının teknik seviyesini ölçen bir mihenk taşı — olduğunu söylemek abartı değildir.
Sonuç: Üç Ses, Bir Kalp
"Haydar Haydar", hem sözüyle hem bestesiyle hem de nakaratıyla bir katmanlı eserdir. Sıdkı Baba'nın tasavvufi sorgusu, Ali Ekber Çiçek'in bağlama dehası ve yüzyıllardır Anadolu'nun kalbinde çınlayan Hz. Ali muhabbeti — bu üçü bir araya geldiğinde ortaya dinleyeni zamandan koparan bir eser çıkıyor.
Biz de Kalpten Trio olarak bu eserin önünde saygıyla durduk. Üç sesten örülen yorumumuz, ustanın bıraktığı o büyük mirasa küçük bir selamdır — ve "Kalpten Nağmeler"in neden var olduğunun da bir özetidir.
Kaynakça
- Ali Ekber Çiçek — Wikipedia (tr/en)
- Osman Aydoğan, "'Haydar Haydar' türküsü", sehriyar.info
- Sait Küçük, "Ali Ekber Çiçek'in Yanlış Söylediği Meşhur Bir Türkü: Haydar Haydar", Edebiyat Defteri
- Baki Yaşa Altınok (yay. haz.), Sıdki Baba Divanı, Ahi Kitap, 2003 (ISBN: 9786056381232)
- Dersim Gazetesi, "Haydar Haydar ve 14 Bin Yıl Yanlışı", 2021
- Radyo Avrasya Türk — Ali Ekber Çiçek biyografisi
- TRT Nota Arşivi / Türkü Dostları
- Ufuk Lüker blog, "Ali Ekber Çiçek"